Historia, pamięć i symbole. Europejskie Dni Dziedzictwa na mszańskim cmentarzu żydowskim

14 września 2025 r. miłośnicy historii mieli okazję odwiedzić odnowiony cmentarz żydowski w Mszanie Dolnej. Pomimo kapryśnej aury, grupa uczestników wyruszyła w podróż w czasie, poznając zarówno codzienne życie dawnych mieszkańców miasta, jak i dramatyczne losy jego żydowskiej społeczności podczas Zagłady. Spotkanie było częścią ogólnopolskiego cyklu Europejskich Dni Dziedzictwa, w którym Fundacja Sztetl Mszana Dolna bierze udział już kolejny rok.

Uczestnicy oprowadzania mogli zapoznać się z żydowskimi zasadami zachowania na cmentarzu, symboliką nagrobków, rodzajami grobów (macewy, obeliski, tumby) oraz kunsztem inskrypcji, w tym akrostychów powtarzających imię zmarłego. Wyjaśniono również znaczenie kamyków jako najważniejszego znaku pamięci oraz okoliczności zapalania zniczy w dniu jorcajtu – rocznicy śmierci zmarłego, kiedy jego dusza „przybywa” na grób.

Nie brakowało także odniesień do symboliki konkretnych nagrobków. Na jednej z odnowionych macew odkryto wizerunek węża na palu, który – choć nie jest typowym symbolem żydowskim – został powiązany z biblijnym wężem wywyższonym przez Mojżesza. Symbol ten, wcześniej niewidoczny pod warstwą patyny, wywołał zainteresowanie uczestników oraz ekspertów.

Data wydarzenia była dodatkowo znacząca – 14 września jest dniem urodzin jednej z najmłodszych Ofiar Zagłady spoczywających na mszańskiej nekropolii, 10-letniej Ewuni Hochman. Jej i innym zamordowanym dzieciom uczestnicy poświęcili chwile pamięci, zapalając znicze, kładąc kamyki oraz odmawiając Psalm 23 i tradycyjną modlitwę tancewa: „Niech ich dusze związane będą w węzeł życia wiecznego”.

Cmentarz w Mszanie Dolnej kryje nie tylko historię życia i śmierci, ale również świadectwo pracy konserwatorskiej. W 2025 r. krakowscy specjaliści przywrócili dawny blask kolejnym zabytkowym macewom i ogrodzeniu nekropolii, tworząc miejsce pamięci dostępne dla obecnych i przyszłych pokoleń.

Projekt „Opowieść o cmentarzu żydowskim w Mszanie Dolnej. Edycja 2025” został dofinansowany przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Instytutu Dziedzictwa – Wspólnie dla dziedzictwa 2025.